روایت زندگی آیت‌الله شبیری زنجانی؛ فقیهی برجسته با سلوک علمی و اخلاقی

قم- آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی از فقهای برجسته حوزه علمیه قم بود که عمر خود را در مسیر تحصیل، تدریس و تحقیق گذراند و در کنار جایگاه علمی، به اخلاق و مردم‌داری شهرت داشت.

خبرگزاری مهر- گروه استانها: آیت الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی هشتم رمضان سال ۱۳۴۶ قمری برابر با دهم اسفند ۱۳۰۶ شمسی در قم و در خانواده‌ای روحانی دیده به جهان گشود و به احترام حضرت معصومه(س) که پدرش پس از مهاجرت به قم در پناه حرم ایشان اقامت گزیده بود، موسی نام گرفت.

پدر او، آیت‌الله العظمی سیداحمد زنجانی، از عالمان شناخته‌شده و صاحب‌نام حوزه بود که در دانش‌های مختلف دینی آثار متعددی از خود به یادگار گذاشت و بر ابواب گوناگون فقه احاطه داشت و جایگاه علمی وی به اندازه‌ای بود که بزرگان حوزه از جمله آیت‌الله العظمی اراکی نیز از گستره دانش او با اعجاب یاد کرده‌اند.
آیت الله سیداحمد زنجانی پس از سال‌ها تدریس، تألیف و رسیدگی به امور مؤمنان، در ۲۹ رمضان سال ۱۳۹۳ قمری و در ۸۵ سالگی دار فانی را وداع گفت و او در سال‌های حضور در قم، صبح و مغرب و عشاء در حرم حضرت معصومه(س) و ظهرها در مدرسه فیضیه اقامه نماز جماعت می‌کرد و در سال‌های پایانی عمر، هنگامی که توان ادامه این مسئولیت را نداشت، فرزندش آیت‌الله سیدموسی شبیری زنجانی را به عنوان جانشین خود برگزید.
در روایت زندگی آیت‌الله شبیری زنجانی، پیوند خانوادگی با حوزه و فضای علمی قم از همان آغاز زندگی او آشکار است و جد پدری وی، سیدعنایت‌الله و جد مادری‌اش آقامیرعلی‌نقی، هر دو از عالمان زنجان بودند و پدرش نیز از عالمان برجسته‌ای بود که سال‌های طولانی از عمر خود را به دانش و خدمت دینی اختصاص داد.
آیت‌الله سیداحمد زنجانی در نوشته‌ای آورده، هنگام عزیمت فرزندش به نجف اشرف از او با تعبیر «اکبر ما أنعمه الله بی» یاد کرده و برای وی توفیق در تکمیل دانش، تهذیب نفس و خدمت به شریعت جدش پیامبر اکرم(ص) را از خداوند طلب کرده است.
پیش از آن نیز پدر آیت‌الله شبیری زنجانی در شرح خاطرات خود از مهاجرت به قم نوشته بود که پس از ورود به این شهر و اقامت در جوار حرم حضرت معصومه(س)، خداوند فرزندی به او عطا کرد و مادر خانواده نام موسی را برای او برگزید، زیرا قم را خانه موسی بن جعفر(ع) می‌دانست.
این تولد تنها سه ماه و اندی پس از اقامت پدر در قم رخ داد و همین هم‌زمانی با حضور خانواده در جوار حرم کریمه اهل‌بیت(س)، در روایت خانوادگی آنان از آغاز زندگی آیت‌الله شبیری زنجانی جایگاهی ویژه یافته است.
آیت الله شبیری زنجانی تحصیل حوزوی را از سال‌های جوانی آغاز کرد
آیت‌الله شبیری زنجانی تحصیلات حوزوی خود را در سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ قمری آغاز کرد و دوره کتاب‌های سطح را در مدت سه تا چهار سال به پایان رساند. پس از آن، وارد مرحله درس خارج شد و در مجلس درس آیت‌الله العظمی سیدصدرالدین صدر حضور یافت.
او در میان شرکت‌کنندگان درس آیت‌الله صدر، کم‌سن‌ترین طلبه بود و حضور در چنین مجلسی، آغاز مرحله‌ای تازه در مسیر علمی وی به شمار می‌رفت. آیت الله شبیری زنجانی پس از آن در درس شماری از برجسته‌ترین فقها و اصولیان حوزه قم حاضر شد و بخش مهمی از دانش فقه و اصول خود را از آنان فراگرفت.
با ورود آیت‌الله العظمی سیدحسین بروجردی به قم، شبیری زنجانی در درس خارج اصول و همچنین مباحث فقهی ایشان در کتاب‌های غصب، اجاره و صلاة شرکت کرد و از محضر این فقیه برجسته بهره برد.
اما در میان استادان او، آیت‌الله العظمی سیدمحمد محقق داماد جایگاهی ویژه داشت و آیت الله شبیری زنجانی نزدیک به یک دوره کامل در درس اصول او حاضر شد و ۲۱ سال نیز از درس فقه وی بهره برد و مباحثی از کتاب‌های صلاة، طهارت، صوم، خمس و حج را نزد او فراگرفت.
آیت الله شبیری زنجانی برای تکمیل دانش به نجف اشرف رفت
آیت الله شبیری زنجانی برای بهره‌گیری از حوزه علمی نجف اشرف نیز دو بار به این شهر سفر کرد. نخستین سفر او در سال ۱۳۷۳ و سفر دوم یک سال بعد انجام شد و در این سفرها در درس شماری از فقهای بزرگ نجف حضور یافت.
او در درس فقه آیت‌الله العظمی سیدعبدالهادی شیرازی در کتاب صلاة شرکت کرد و از درس فقه آیت‌الله العظمی سیدمحسن حکیم در کتاب حج بهره برد. همچنین در درس فقه و اصول و بحث رضاع آیت‌الله العظمی سیدابوالقاسم خویی حاضر شد.
بازگشت به قم، پایان این مسیر علمی نبود بلکه آیت الله شبیری زنجانی پس از بهره‌گیری از حوزه‌های علمی قم و نجف، خود به تدریس فقه و اصول پرداخت و به تدریج در شمار استادان باسابقه حوزه علمیه قم قرار گرفت.
او تدریس خارج فقه را با کتاب الحج آغاز کرد و این درس را در زمان حیات استاد محقق خود، آیت‌الله محقق داماد، برپا کرد و فعالیت آموزشی وی در ادامه برای بیش از چهار دهه در عرصه فقه و اصول استمرار یافت.

فقه و اصول، تنها بخشی از میدان علمی آیت الله شبیری بود
نام آیت‌الله شبیری زنجانی تنها با تدریس فقه و اصول گره نخورده بود و در کنار این دو دانش، در حوزه رجال و حدیث نیز به تحقیق و پژوهش پرداخت و بخش قابل توجهی از جایگاه علمی او به همین گستره مطالعاتی و پژوهش‌های تخصصی بازمی‌گشت.
او طی دهه‌ها فعالیت علمی، آثار و تحقیقات متعددی از خود بر جای گذاشت که مجموعه چندجلدی «جرعه‌ای از دریا» از شناخته‌شده‌ترین آثار او به شمار می‌رود و این مجموعه بخشی از میراث علمی گسترده‌ای است که در طول سال‌های تدریس و پژوهش فراهم شد.
آیت الله شبیری زنجانی در تمام این سال‌ها بیشتر با جایگاه علمی و حوزوی خود شناخته می‌شد و حضور رسانه‌ای محدودی داشت و محور اصلی زندگی او تدریس، تحقیق و ارتباط علمی با حوزه‌های فقه و اصول بود.
پس از رحلت آیت‌الله محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳، نام آیت‌الله شبیری زنجانی در میان مراجع معرفی‌شده از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم قرار گرفت و در سال‌های بعد، مرجعیت او تثبیت شد.
مسیر علمی او از مدرسه سید زنجان آغاز شد، در حوزه قم و درس استادانی چون آیات بروجردی و محقق داماد عمق یافت، با حضور در حوزه نجف گسترده‌تر شد و در ادامه با دهه‌ها تدریس و تحقیق در حوزه علمیه قم به جایگاهی برجسته در عرصه فقاهت رسید.

عمرآیت‌الله شبیری زنجانی در مسیر علم، هدایت و وحدت گذشت
حجت‌الاسلام علی کشفی از شاگردان آیت‌الله شبیری زنجانی در گفتگو با خبرنگار مهر ،با تسلیت ارتحال آیت‌الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی به حوزه‌های علمیه و مردم ایران اسلامی اظهار کرد: فقدان این عالم بزرگ، مصیبتی سنگین است و سال‌ها توفیق حضور در محضر ایشان و بهره‌مندی از دانش و اخلاق این فقیه برجسته را داشتیم.
وی با اشاره به پیشینه خانوادگی آیت‌الله شبیری زنجانی افزود: ایشان در خانواده‌ای ریشه‌دار و علمی دیده به جهان گشودند و پدرشان، آیت‌الله سیداحمد شبیری زنجانی، از شاگردان مؤسس حوزه علمیه قم، آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری بود و همین محیط علمی در شکل‌گیری شخصیت و تربیت فرزندشان تأثیر فراوانی داشت.
این شاگرد آیت‌الله شبیری زنجانی ادامه داد: پدر ایشان پیش از تولد فرزندشان از زنجان به قم مهاجرت کرده بود و آیت‌الله شبیری در قم متولد شدند و از همان ابتدا زندگی ایشان با فضای علمی و معنوی این شهر و حرم حضرت فاطمه معصومه(س) پیوند خورد.
وی درباره وجه تسمیه نام موسی برای آیت الله شبیری زنجانی گفت: بنا بر نقلی که از فرزند ایشان شنیده‌ام، پدر آیت‌الله شبیری به دلیل ارادت و توسل به حضرت معصومه(س)، نام موسی را برای فرزند خود انتخاب کرد تا او در پناه کریمه اهل‌بیت(س) باشد و این نکته در سال‌های پایانی زندگی ایشان و هم‌زمانی رحلتشان با ایام بزرگداشت حضرت معصومه(س) جلوه خاصی پیدا کرده است.

روایت زندگی آیت‌الله شبیری زنجانی؛ فقیهی برجسته با سلوک علمی و اخلاقی

نبوغ علمی ایشان از جوانی آشکار بود
کشفی با اشاره به آغاز تحصیلات حوزوی آیت‌الله شبیری زنجانی اظهار کرد: ایشان در سال ۱۳۱۹ شمسی تحصیلات طلبگی خود را آغاز کردند و به دلیل شرایط آن دوره، حوزه علمیه رونق معمول خود را نداشت و پس از سال ۱۳۲۰ امکان تحصیل جدی‌تر برای ایشان فراهم شد.
وی افزود: آیت‌الله شبیری در مدت کوتاهی سطوح عالی حوزه علمیه قم را پشت سر گذاشتند و سپس وارد مرحله درس خارج فقه و اصول شدند و در محضر استادان برجسته‌ای همچون آیت‌الله حجت، آیت‌الله العظمی بروجردی و آیت‌الله محقق داماد حضور یافتند.
این استاد حوزه با اشاره به ویژگی‌های علمی آیت‌الله شبیری زنجانی گفت: از همان سال‌های آغازین طلبگی و دوران جوانی، نبوغ علمی، روحیه تحقیق و جدیت ایشان در مطالعه و پژوهش برای اهل علم آشکار بود و همین ویژگی‌ها مسیر علمی ایشان را از همان ابتدا متمایز کرد.
کشفی ادامه داد: آیت‌الله شبیری زنجانی در کنار فقاهت و اصول، در زمینه‌هایی مانند علم رجال، حدیث و نسخه‌شناسی احادیث نیز تخصص و اهتمام ویژه‌ای داشتند و مجموعه این دانش‌ها در شکل‌گیری جایگاه علمی ایشان نقش مهمی ایفا کرد.
آیت الله شبیری زنجانی اهل تحقیق و کار علمی بودند
وی با اشاره به تأیید جایگاه علمی آیت‌الله شبیری از سوی استادان و هم‌دوره‌های ایشان اظهار کرد: استادان و دوستان علمی ایشان همواره بر فقاهت، دانش و توانایی علمی آیت‌الله شبیری تأکید داشتند و این جایگاه علمی در طول دهه‌های فعالیت ایشان استمرار پیدا کرد.
این شاگرد آیت‌الله شبیری زنجانی افزود: پس از رحلت آیت‌الله محمدعلی اراکی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نام آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی را در میان مراجع تقلید معرفی کرد و مرجعیت ایشان در ادامه تثبیت شد.
وی با تأکید بر اینکه شخصیت آیت‌الله شبیری تنها در جایگاه علمی خلاصه نمی‌شد گفت: در کنار دانش و فقاهت، اخلاق و ارتباط اجتماعی ایشان نیز از ویژگی‌های برجسته شخصیتشان بود و سال‌های طولانی در حرم حضرت فاطمه معصومه(س) اقامه نماز جماعت داشتند.
کشفی ادامه داد: ایشان برای حضور در حرم و اقامه نماز جماعت، مسیر میان منزل و حرم را اغلب پیاده طی می‌کردند و در این مسیر با مردم ارتباط داشتند و به آنان توجه می‌کردند.
آیت الله شبیری زنجانی با مردم با روی گشاده برخورد می‌کردند
وی با اشاره به خاطرات شخصی خود از دیدار با آیت‌الله شبیری زنجانی گفت: گاهی فرزندانم را به دفتر ایشان می‌بردم و زمانی که ایشان از ورودی دفتر وارد می‌شدند تا به محل نشستن خود برسند، به افراد حاضر توجه می‌کردند و با آنان سلام و احوالپرسی داشتند.
کشفی افزود: ایشان روحیه‌ای بسیار لطیف و برخوردی گشاده داشتند و تلاش می‌کردند تا جایی که امکان دارد خواسته‌های مردم را برآورده کنند و این رفتار نشان می‌داد که ارتباط با مردم برای ایشان در کنار فعالیت علمی اهمیت ویژه‌ای داشت.
وی با اشاره به روایتی از امام رضا(ع) درباره ارزش عمر انسان اظهار کرد: آیت‌الله شبیری زنجانی نمونه‌ای روشن از عالمی بودند که عمر خود را در مسیر فراگیری علوم اهل‌بیت(ع)، تدریس، تحقیق و هدایت مردم به دین و معارف اهل‌بیت(ع) سپری کردند.
این شاگرد آیت‌الله شبیری زنجانی با بیان اینکه شخصیت اخلاقی و اجتماعی ایشان مورد توجه گروه‌های مختلف مردم بود گفت: آیت‌الله شبیری در رفتار خود اهل مدارا و وحدت بودند و با جریان‌های فکری و گروه‌های مختلف مردم با گشاده‌رویی برخورد می‌کردند.
وی ادامه داد: گاهی گفته می‌شد اگر روزی بخواهیم برای وحدت میان شیعیان روزی را به عنوان نماد قرار دهیم، می‌توان روز ولادت آیت‌الله شبیری را به این مناسبت انتخاب کرد و این تعبیر ناظر به روحیه وحدت‌طلبی، مدارا و ارتباط ایشان با اقشار مختلف مردم بود.
کشفی در پایان با تسلیت مجدد ارتحال آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی به حوزه‌های علمیه و مردم ایران اسلامی خاطرنشان کرد: امیدواریم روح این عالم فقید با ائمه اطهار(ع) محشور باشد و مسیر علمی، اخلاقی و وحدت‌آفرین ایشان استمرار پیدا کند.